انواع پاستل؛ راهنمای خرید + جدول مقایسه

اگر به دنیای نقاشی و طراحی علاقه‌مند باشید، بدون شک نام پاستل را بارها شنیده‌اید. این ابزار هنری که به دلیل رنگ‌های زنده، بافت مخملی و قابلیت ترکیب فوق‌العاده شناخته می‌شود، سال‌هاست جایگاه ویژه‌ای در میان هنرمندان، طراحان، تصویرگران و حتی هنرجویان تازه‌کار پیدا کرده است. بسیاری از آثار ماندگار تاریخ هنر با استفاده از پاستل خلق شده‌اند و امروزه نیز این ابزار یکی از محبوب‌ترین انتخاب‌ها برای خلق آثار هنری در سبک‌های مختلف محسوب می‌شود.

برخلاف تصور بسیاری از افراد، پاستل تنها یک نوع ندارد. امروزه انواع مختلفی از پاستل مانند پاستل نرم، پاستل سخت، پاستل روغنی، مداد پاستلی و پن پاستل تولید می‌شوند که هرکدام ویژگی‌ها، کاربردها، مزایا و محدودیت‌های خاص خود را دارند. به همین دلیل انتخاب یک پاستل مناسب تنها به قیمت یا برند آن بستگی ندارد؛ بلکه باید با توجه به سبک نقاشی، سطح مهارت، نوع کاغذ و حتی تکنیک موردنظر انجام شود.

در این مقاله تلاش کرده‌ایم همه آنچه برای شناخت پاستل نیاز دارید، از معرفی انواع مختلف و بررسی برندهای معتبر گرفته تا مقایسه محصولات، ابزارهای جانبی، نکات خرید، روش نگهداری و معرفی آثار مشهور خلق‌شده با پاستل را به‌صورت کامل بررسی کنیم تا بتوانید با دیدی باز، مناسب‌ترین گزینه را انتخاب کنید.

پاستل چیست؟

پاستل یکی از قدیمی‌ترین و در عین حال محبوب‌ترین ابزارهای نقاشی است که از ترکیب رنگدانه‌های خالص، مقدار کمی چسب و مواد پرکننده ساخته می‌شود. در واقع، برخلاف بسیاری از رنگ‌ها که مقدار زیادی رزین یا روغن در ساختار خود دارند، بخش عمده یک پاستل را رنگدانه تشکیل می‌دهد. همین موضوع باعث می‌شود رنگ‌های پاستل بسیار درخشان، خالص و زنده به نظر برسند.

پاستل معمولاً به شکل شاخه‌ای، مدادی یا پن (Pan) تولید می‌شود و بسته به نوع آن، میزان نرمی، بافت و قدرت رنگ‌دهی متفاوت است. هنرمندان می‌توانند رنگ‌ها را مستقیماً روی کاغذ قرار دهند، با انگشت یا ابزار مخصوص آن‌ها را محو کنند، چندین لایه روی هم اجرا کنند یا با ترکیب رنگ‌ها طیف‌های متنوعی ایجاد کنند.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های پاستل این است که تقریباً بلافاصله پس از اجرا خشک است و نیازی به زمان انتظار برای خشک شدن مانند رنگ روغن یا اکریلیک ندارد. همین ویژگی باعث شده بسیاری از هنرمندان از پاستل برای طراحی سریع، اسکچ، پرتره و حتی آثار نهایی استفاده کنند.

تاریخچه پاستل

پاستل قدمتی بیش از پنج قرن دارد. نخستین نمونه‌های آن در قرن پانزدهم میلادی و هم‌زمان با دوره رنسانس در اروپا مورد استفاده قرار گرفت. در ابتدا هنرمندان برای طراحی اولیه آثار خود از پاستل استفاده می‌کردند، اما به مرور زمان این ابزار به یک رسانه مستقل در نقاشی تبدیل شد.

در قرن هجدهم، پاستل به اوج محبوبیت خود رسید. بسیاری از نقاشان مشهور اروپایی به دلیل لطافت رنگ‌ها و امکان اجرای سریع پرتره، از این ابزار استفاده می‌کردند. یکی از برجسته‌ترین هنرمندان این دوره ژان-اتین لیوتار بود که به «استاد پاستل» شهرت یافت.
در قرن نوزدهم نیز ادگار دگا با خلق آثار معروف خود از جمله مجموعه بالرین‌ها، جایگاه پاستل را در تاریخ هنر تثبیت کرد. امروزه نیز بسیاری از هنرمندان معاصر از پاستل برای خلق آثار واقع‌گرایانه، امپرسیونیستی و حتی انتزاعی استفاده می‌کنند.

چرا پاستل محبوب است؟

دلایل زیادی وجود دارد که باعث شده پاستل همچنان یکی از محبوب‌ترین ابزارهای هنری باقی بماند.
۱. رنگ‌های بسیار زنده
به دلیل استفاده از درصد بالای رنگدانه، رنگ‌های پاستل در مقایسه با بسیاری از مدیوم‌های دیگر شفاف‌تر، عمیق‌تر و طبیعی‌تر دیده می‌شوند.

۲. ترکیب آسان رنگ‌ها
هنرمند می‌تواند با انگشت، محوکن یا اسفنج مخصوص، رنگ‌ها را به‌آسانی در هم محو کند و طیف‌های نرم و طبیعی ایجاد کند.

۳. اجرای سریع
برخلاف رنگ روغن یا آبرنگ، نیازی به خشک شدن وجود ندارد و می‌توان بدون وقفه به کار ادامه داد.

۴. مناسب برای سبک‌های مختلف
از طراحی اولیه گرفته تا پرتره، طبیعت بی‌جان، منظره، نقاشی حیوانات، تصویرسازی و آثار مفهومی، همگی با پاستل قابل اجرا هستند.

۵. حمل آسان
جعبه‌های پاستل فضای کمی اشغال می‌کنند و برای طراحی در فضای باز یا سفر گزینه‌ای ایده‌آل هستند.

انواع پاستل

یکی از مهم‌ترین نکاتی که قبل از خرید باید بدانید، شناخت انواع مختلف پاستل است. هر نوع پاستل برای تکنیک و کاربرد خاصی طراحی شده است.
۱. پاستل نرم (Soft Pastel)
پاستل نرم محبوب‌ترین نوع پاستل در میان هنرمندان حرفه‌ای است. این نوع به دلیل مقدار کم چسب و درصد بالای رنگدانه، بسیار نرم بوده و رنگ‌دهی فوق‌العاده‌ای دارد.
ویژگی‌ها
- بافت مخملی- رنگ‌های بسیار زنده- ترکیب‌پذیری عالی- مناسب برای ایجاد سایه‌های نرم- قابلیت لایه‌گذاری بالا
مزایا
- پوشش‌دهی بسیار زیاد- رنگ‌های شفاف- مناسب آثار حرفه‌ای- مناسب پرتره و منظره
معایب
- شکنندگی بالا- ایجاد گرد رنگ- نیاز به اسپری فیکساتیو
مناسب برای چه کسانی؟
- هنرمندان حرفه‌ای- نقاشان پرتره- تصویرگران- علاقه‌مندان به نقاشی رئالیستی
---
۲. پاستل سخت (Hard Pastel)
در این نوع، مقدار چسب بیشتر از پاستل نرم است؛ بنابراین استحکام بیشتری دارد و کمتر می‌شکند.
ویژگی‌ها
- نوک مقاوم‌تر- کنترل بیشتر هنگام طراحی- مناسب خطوط اولیه
مزایا
- دوام بالا- مناسب طراحی دقیق- گرد رنگ کمتر
معایب
- رنگ‌دهی کمتر نسبت به پاستل نرم- ترکیب‌پذیری محدودتر
کاربردها
- طراحی اولیه- ایجاد خطوط- افزودن جزئیات- تکمیل آثار با پاستل نرم
---
۳. پاستل روغنی (Oil Pastel)
پاستل روغنی از ترکیب رنگدانه، روغن و موم ساخته می‌شود و برخلاف پاستل نرم، تقریباً گَرد رنگ تولید نمی‌کند.
ویژگی‌ها
- بافت کرمی- رنگ‌های براق- مقاومت بالا- عدم نیاز به فیکساتیو در بسیاری از موارد
مزایا
- مناسب کودکان و مبتدیان- امکان اجرای تکنیک خراش (Sgraffito)- ماندگاری بالا- بدون گرد رنگ
معایب
- ترکیب رنگ‌ها دشوارتر- امکان لایه‌گذاری محدودتر نسبت به پاستل نرم
مناسب برای
- هنرجویان- تصویرسازی- نقاشی کودک- آثار مدرن
---
۴. مداد پاستلی (Pastel Pencil)
مداد پاستلی در حقیقت همان مغزی پاستل است که داخل بدنه چوبی قرار گرفته است. این ابزار برای اجرای خطوط دقیق و جزئیات بسیار کاربرد دارد.
مزایا
- کنترل بسیار بالا- مناسب طراحی مو، چشم و چهره- بدون کثیف شدن دست- مناسب طراحی‌های واقع‌گرایانه
معایب
- پوشش سطح کمتر- قیمت بالاتر نسبت به پاستل شاخه‌ای
---
۵. پن پاستل (PanPastel)
پن پاستل نسل جدیدی از پاستل‌هاست که به شکل پودر فشرده داخل ظرف‌های مخصوص عرضه می‌شود و با اسفنج یا ابزارهای ویژه روی کاغذ اجرا می‌شود.
مزایا
- بدون گرد و غبار زیاد- کنترل عالی- مناسب ایجاد پس‌زمینه- پوشش یکنواخت
معایب
- قیمت بالا- نیاز به ابزار اختصاصی- تنوع کمتر نسبت به پاستل شاخه‌ای

معرفی بهترین برندهای پاستل ایرانی و خارجی

امروزه شرکت‌های مختلفی در سراسر جهان انواع پاستل را با کیفیت‌ها و قیمت‌های متفاوت تولید می‌کنند. برخی از این برندها بیشتر برای هنرجویان و دانش‌آموزان مناسب هستند، در حالی که برخی دیگر محصولات حرفه‌ای با کیفیت موزه‌ای تولید می‌کنند و آثار بسیاری از هنرمندان مشهور جهان با همین برندها خلق شده است.
در ادامه با شناخته‌شده‌ترین برندهای پاستل آشنا می‌شویم.

1. پاستل گالری (Gallery)
پاستل گالری یکی از شناخته‌شده‌ترین برندهای ایرانی در بازار لوازم هنری است که به دلیل قیمت مناسب و کیفیت قابل قبول، انتخاب بسیاری از هنرجویان و آموزشگاه‌های نقاشی محسوب می‌شود.
این برند در بسته‌بندی‌های متنوع و با تعداد رنگ‌های مختلف عرضه می‌شود و برای تمرین، طراحی روزانه و آموزش بسیار مناسب است.
ویژگی‌های پاستل گالری
- رنگ‌بندی متنوع- رنگ‌دهی مناسب- بافت نسبتاً نرم- قیمت اقتصادی- دسترسی آسان در بازار ایران
مزایا
- ارزش خرید بالا- مناسب برای افراد مبتدی- کیفیت مطلوب نسبت به قیمت- مناسب برای مدارس و آموزشگاه‌ها
مناسب برای:
- دانش‌آموزان- هنرجویان- افراد مبتدی- تمرین روزانه

2. پاستل پژواک
پژواک یکی دیگر از برندهای ایرانی شناخته‌شده است که سال‌هاست در زمینه تولید لوازم هنری فعالیت می‌کند. این برند تلاش کرده تعادلی مناسب بین قیمت و کیفیت ایجاد کند و به همین دلیل در میان هنرجویان محبوبیت زیادی دارد.
ویژگی‌ها
- بافت نرم‌تر نسبت به بسیاری از محصولات آموزشی- رنگ‌های شاد و متنوع- کیفیت ساخت مناسب- بسته‌بندی مقاوم
مزایا
- قیمت مناسب- رنگ‌دهی خوب- دوام قابل قبول- مناسب کلاس‌های آموزشی
مناسب برای:
- هنرجویان- دانشجویان هنر- آموزش نقاشی

3.پاستل آریا آرتیست (Aria Artist)
آریا یکی از معتبرترین تولیدکنندگان لوازم‌التحریر و محصولات هنری در ایران است. سری آرتیست این برند نسبت به محصولات دانش‌آموزی کیفیت بالاتری دارد و برای هنرجویان نیمه‌حرفه‌ای نیز مناسب است.
ویژگی‌ها
- رنگ‌های زنده- نرمی مناسب- استحکام خوب- قیمت اقتصادی
مزایا
- کیفیت ساخت مطلوب- مناسب طراحی و نقاشی- بسته‌بندی مناسب هدیه
مناسب برای:
- هنرجویان- دانشجویان هنر- افراد نیمه‌حرفه‌ای

بهترین برندهای خارجی پاستل

1. سنلیر (Sennelier)
اگر از هنرمندان حرفه‌ای درباره بهترین پاستل دنیا سؤال کنید، احتمالاً اولین نامی که می‌شنوید سنلیه خواهد بود.
این برند فرانسوی از سال ۱۸۸۷ فعالیت می‌کند و به دلیل استفاده از رنگدانه‌های بسیار خالص، شهرت جهانی دارد. پاستل‌های نرم سنلیه یکی از استانداردهای حرفه‌ای در جهان محسوب می‌شوند.
ویژگی‌ها
- فوق‌العاده نرم- رنگدانه بسیار غنی- ترکیب‌پذیری عالی- بیش از ۵۰۰ رنگ مختلف
مزایا
- کیفیت موزه‌ای- مناسب آثار حرفه‌ای- رنگ‌های بسیار درخشان- دوام بسیار بالا

2. فابر کاستل (Faber-Castell)
این برند آلمانی بیشتر به دلیل مداد پاستلی Pitt Pastel شهرت دارد.
مدادهای پاستلی فابر کاستل برای طراحی چهره، حیوانات، طبیعت و ایجاد جزئیات بسیار محبوب هستند.
مزایا
- نوک مقاوم- کنترل بالا- مناسب طراحی دقیق

3. پنتل (Pentel)
پاستل روغنی پنتل از محبوب‌ترین محصولات آموزشی دنیا است و در بسیاری از مدارس و دانشگاه‌ها استفاده می‌شود.
مزایا
- نرم- روان- قیمت مناسب- کیفیت خوب

ابزارهای مورد نیاز برای نقاشی با پاستل +نگهداری و تکنیک‌های کاربردی

1. کاغذ مخصوص پاستل
یکی از مهم‌ترین عوامل در کیفیت نهایی نقاشی، انتخاب کاغذ مناسب است. برخلاف کاغذهای معمولی، کاغذ پاستل دارای بافتی زبر (Tooth) است که باعث می‌شود ذرات رنگ به‌خوبی روی سطح کاغذ باقی بمانند.
هرچه بافت کاغذ مناسب‌تر باشد، امکان اجرای لایه‌های بیشتر و ترکیب بهتر رنگ‌ها فراهم می‌شود. استفاده از کاغذهای معمولی ممکن است باعث ریزش رنگ، کاهش کیفیت و سخت‌تر شدن ترکیب رنگ‌ها شود.
ویژگی‌های یک کاغذ مناسب
- بافت زبر و یکنواخت- مقاومت در برابر چندین لایه رنگ- ضخامت مناسب (معمولاً ۱۶۰ تا ۳۶۰ گرم)- بدون اسید (Acid Free) برای افزایش ماندگاری اثر

2. اسپری فیکساتیو (Fixative)
پاستل، به‌ویژه نوع نرم، پس از اتمام کار به‌راحتی روی سطح جابه‌جا می‌شود و ممکن است با کوچک‌ترین تماس، بخشی از رنگ از بین برود. برای جلوگیری از این مشکل از اسپری فیکساتیو استفاده می‌شود.
این اسپری یک لایه محافظ نازک روی اثر ایجاد می‌کند و باعث افزایش دوام آن می‌شود.
مزایا
- جلوگیری از ریزش رنگ- محافظت در برابر تماس دست- افزایش ماندگاری اثر- مناسب برای نگهداری طولانی‌مدت

3. محوکن (Blending Stump)
یکی از ابزارهای کاربردی برای ترکیب رنگ‌ها، ایجاد سایه‌های نرم و اجرای جزئیات، محوکن است. این ابزار از کاغذ فشرده ساخته شده و در اندازه‌های مختلف تولید می‌شود.
کاربردها
- ترکیب رنگ‌ها- ایجاد بافت پوست- محو کردن خطوط- سایه‌پردازی دقیق

4.پاک‌کن خمیری (Kneaded Eraser)
پاک‌کن خمیری یکی از ضروری‌ترین ابزارهای نقاشی با پاستل است. برخلاف پاک‌کن‌های معمولی، این نوع پاک‌کن رنگ را به‌آرامی جذب می‌کند و باعث آسیب دیدن سطح کاغذ نمی‌شود.
کاربردها
- ایجاد نور- اصلاح اشتباهات- روشن کردن قسمت‌های تیره- تمیز کردن جزئیات

5.قلم‌مو
اگرچه پاستل معمولاً با قلم‌مو استفاده نمی‌شود، اما برخی هنرمندان برای پاک کردن گرد رنگ یا ایجاد بافت‌های خاص از قلم‌موهای نرم استفاده می‌کنند.

روش صحیح نگهداری از پاستل

رعایت چند نکته ساده می‌تواند عمر پاستل‌ها را افزایش دهد:
- پاستل‌ها را در جعبه اصلی یا جعبه‌های دارای فوم نگهداری کنید.

- از وارد شدن ضربه جلوگیری کنید، زیرا به‌ویژه پاستل نرم بسیار شکننده است.

- آن‌ها را در محیط خشک و دور از رطوبت قرار دهید.

- از قرار دادن در معرض نور مستقیم خورشید خودداری کنید.

- برای جابه‌جایی آثار، از کاغذ محافظ یا شیت‌های مخصوص استفاده کنید.

- آثار تکمیل‌شده را پس از استفاده از فیکساتیو، قاب کنید تا از گردوغبار و آسیب محافظت شوند.

اشتباهات رایج هنگام کار با پاستل

بسیاری از هنرجویان در ابتدای کار اشتباهاتی انجام می‌دهند که کیفیت اثر را کاهش می‌دهد. برخی از رایج‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:
- استفاده از کاغذ معمولی به جای کاغذ مخصوص پاستل

- فشار بیش از حد هنگام رنگ‌گذاری

- استفاده بیش از اندازه از فیکساتیو

- ترکیب بیش از حد رنگ‌ها که باعث کدر شدن اثر می‌شود

- انتخاب رنگ‌های بسیار مشابه بدون ایجاد کنتراست

- پاک کردن مکرر رنگ که به بافت کاغذ آسیب می‌زند

- نگهداری نامناسب از پاستل و شکستن شاخه‌ها
با رعایت این نکات و تمرین مستمر، می‌توان از تمام ظرفیت‌های پاستل برای خلق آثار هنری زیبا و ماندگار بهره برد.

نتیجه گیری

هنگام خرید پاستل بهتر است تنها به قیمت توجه نکنید. عوامل زیر می‌توانند در انتخاب محصول مناسب نقش مهمی داشته باشند:
میزان نرمی
اگر به ترکیب رنگ علاقه دارید، پاستل نرم گزینه بهتری است؛ اما برای طراحی دقیق، پاستل سخت یا مداد پاستلی انتخاب مناسب‌تری خواهد بود.
تعداد رنگ
برای شروع، یک بسته ۲۴ یا ۳۶ رنگ کافی است. هنرمندان حرفه‌ای معمولاً از ست‌های ۶۰، ۹۰ یا حتی بیش از ۱۰۰ رنگ استفاده می‌کنند.
کیفیت رنگدانه
هرچه میزان رنگدانه بیشتر باشد، رنگ‌ها زنده‌تر، شفاف‌تر و ماندگارتر خواهند بود.
مقاومت در برابر نور
پاستل‌های حرفه‌ای معمولاً دارای مقاومت نوری (Lightfastness) بالاتری هستند و در طول زمان کمتر دچار تغییر رنگ می‌شوند.